فرمانروايان امّت اسلامى و ديگر مسلمين‌اند ، و چون به وحدانيت خدا و رسالت پيامبر اكرم ايمان دارند ، مسلمان‌اند . و نيز مىگفتند : مسلمان راستين كسى است كه از جنگ‌هايى كه توسط خوارج و شيعه درگرفته ، خود را بر كنار نگاه دارد . نام « مرجئى » به معنى كسى است كه داورى دربارهء اشخاص را تا روز رستاخيز - كه نهانىها آشكار مىگردد - به تأخير مىاندازد . « 1 » در دورهء عباسى كه مسألهء خلافت ديگر چندان حاد نبود ، مرجئه باز همان تسامح و آسان‌گيرى اصولى خود را حفظ كردند . آنان نسبت به گناهان ديگران چندان جدّى نبودند . براى آنها تنها يك گناه بخشش‌ناپذير بود و آن كفر و بىايمانى « 2 » است . آنچه مهم است مسألهء ايمان است . براى آنان ايمان يك مقولهء منحصر به فردى بوده است ، نه گناهان بزرگ آن را مخدوش مىكند ، و نه اعمال نيك آن را افزون مىسازد . شايد مهم‌ترين مستند مرجئه از آيات قرآن مجيد اين آيه بوده كه مىگويد « وَ آخَرُونَ مُرْجَوْنَ لِأَمْرِ اللَّهِ إِمَّا يُعَذِّبُهُمْ وَ إِمَّا يَتُوبُ عَلَيْهِمْ وَ اللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ » ( توبهء 9 / آيهء 106 ) - و گروه ديگرى اميدوار مانده و چشم دوخته‌اند به فرمان خدا ؛ كه يا عذابشان مىكند و يا توبهء ايشان را مىپذيرد ، و خدا داناى استوار كار است . « 3 » آنها صريحا اظهار مىكردند كه « زنا » و « سرقت » مؤمن را از ايمان به وحدانيّت خدا و حتى از بهشت منع نمىكند . خلاصه ايمان به دين اسلام ، بدين معنى است كه مرتكب كبيره را كافر نبايد خواند ، و او هر كارى بكند باز مسلمان است . اگر توبه كند توبهء او از سوى خدا پذيرفته است ، و اگر گناه كردن خود را رها نكرد ، بازهم در گرو ارادهء خداى رحمن است ، اينها جنبه‌هايى است از واكنش نظرى اين فرقه در برابر خوارج ، بويژه اين اعتقادشان كه مرتكب كبيره در عذاب مخلّد خواهد ماند . همين‌طور ، چون اين فرقه

--> ( 1 ) . الارجاء على معنيين احدهما بمعنى التأخير كما فى قوله تعالى « قالُوا أَرْجِهْ وَ أَخاهُ وَ أَرْسِلْ فِي الْمَدائِنِ حاشِرِينَ ، يَأْتُوكَ بِكُلِّ ساحِرٍ عَلِيمٍ » [ اعراف ، 7 / آيهء 111 - 12 ] ؛ و الثانى اعطاء الرّجاء . و فى الاصطلاح : الارجاء تأخير حكم صاحب الكبيرة الى يوم القيامة فلا يقضى عليه به حكم ما فى الدّنيا من كونه من اهل الجنّة او من اهل النار . فعلى هذا المرجئة و الوعيديّة ( من الخوارج ) فرقتان متقابلتان . و فى السياسة قيل : الارجاء تأخير عليّ ( ع ) عن الدّرجة الاولى الى الرابعة ، فعلى هذا المرجئة و الشيعة فرقتان متقابلتان » - مقالات الاسلامييّن ، 132 و ما بعد ؛ شهرستانى ، الملل و النحل ، 1 / 139 ، و Wesinck , The Muslim Creed , PP . 103 - 189 . Cambridge , 1932 . ( 2 ) . Polytheism ( 3 ) . اين آيه در مورد غزوهء « تبوك » آمد و كسانى كه به غزا نرفتند . ولى بعدا پشيمان شدند و خويشتن را به ستون‌هاى مسجد بستند . براى شرح آيه و شأن نزول آن ، - ( ابو الفتوح ، تفسير ، 5 / 251 ، شعرانى ؛ طبرسى ، مجمع البيان ، 5 / 69 - 70 ؛ ميبدى ، كشف الاسرار ، 4 / 209 - 210 ) .